« اعتماد السلطنه ، ضمن وقايع سوم شوال 1303 مىنويسد : « دستخطى به نايب السلطنه صادر شد كه قصابها گوشت در كوچه مىفروشند مختارند ، اما كثافت گوسفند را در كوچه‌ها نريزند . » « 1 » « همو ضمن وقايع پنجم رجب 1304 ، مىنويسد كه شاه مرا فراخواند . « لدى الورود فرمودند ، خيابانها را بده تعمير كنند ، درخت بكارند . عرض كردم ، رسم دولت شما اين است بنايى را بايد در زمستان بكنند ، درختكارى را در غير موقع در تابستان ! هزار مرتبه پول خواستم به جهت تعمير خيابانها ، ندادند ؛ درخت خواستم ، ندادند ؛ خيلى سخت گفتم . » « 2 » وضع كوچه‌ها : غالبا كسانى كه از گذشتهء تاريخى ايران ، ناامنى شهرها و مختصات حكومتهاى فئودالى بيخبرند ، از مشاهدهء كوچه‌هاى تنگ و پراعوجاج و پيچاپيچ كه در شهرهاى مختلف هنوز آثارى از آن باقى است ، دچار شگفتى و تعجب مىشوند ؛ غافل از آنكه شهرسازان آن دوران يعنى تودهء مردم كه كاملا از حملات احتمالى اشرار و ياغيان و جنگهاى فئودالى آن دوران باخبر بودند ، براى آنكه در راه هجوم و تجاوز و غارتگرى اشرار ، بتوانند سدها و موانع گوناگونى ايجاد كنند ، حتى الامكان ، كوچه‌ها و معابر عمومى را تنگ و پيچاپيچ مىساختند تا بتوانند در روزهاى بحرانى ، با ساختن سدها و دربندها ، در مقابل ياغيان پايدارى كنند . در تاريخ كاشان مىخوانيم : « در آن هنگام اقدام دفاعى و احتياطى ديگرى هم كه به عمل آمد ، ساختن دربندهاى بزرگ و محكمى در مدخل كوچه‌هاى بن‌بست كوى و برزن شهر بود تا در صورت رخنه كردن دشمن به شهر ، خانه‌به‌خانه ، از خود دفاع كنند . چنان كه در سال 1175 ، هنگام تهاجم سپاهيان زكى خان زند به كاشان ، عبد الرزاق خان حاكم و مدافعين شهر ، در برابر آنان دليرانه مقاومت كردند . بعد از آن ، عبد الرزاق خان خندق عميق معتبرى هم برگرد باروى شهر حفر نمود . » « 3 » « در عهد قاجاريه ، چون بدنبال درگذشت هريك از پادشاهان ، اغتشاش و آشفتگى در سراسر كشور پديد مىآمد ، مردم كاشان در آن هنگام ، دروازه‌ها را مىبستند و پشت آن را خاكريز مىكردند و از ورود دسته‌هاى مسلحى كه در آن حدود آمدورفت مىنمودند ، جلوگيرى مىكردند . » « 4 » در سالهاى اخير نيز مظالم و ستمگريهاى نايب حسين كاشى و پسرانش ، در دهات و شهر كاشان ، معروف است و محتاج به يادآورى نيست . پس از استقرار سلسلهء پهلوى و ايجاد امنيت و تمركز در سراسر كشور ، اندك‌اندك ، برج و باروها ، قلعه‌ها ، خندقها و دروازه‌هايى كه در طى قرون براى دفاع شهرها ضرورت كامل داشت ، ارزش نظامى و اجتماعى خود را از كف داد و ساختن خيابانها و كوچه‌هاى مستقيم و عريض جزو برنامهء شهرداريها قرار گرفت . وضع تهران در قرون اخير : از دورهء شاه طهماسب اول صفوى به بعد ، اندك‌اندك ، تهران به صورت يك شهر درآمده و « از موقعى كه آقا محمد خان قاجار در اوايل قرن 13 هجرى آن را مركز اقامت خود قرار داده ، عنوان پايتخت ايران را پيدا كرده است .

--> ( 1 ) . همان . ص 443 . ( 2 ) . همان . ص 491 - 490 . ( 3 ) . آثار تاريخى شهرستانهاى كاشان و نطنز ، پيشين . ص 96 . ( 4 ) . همان . ص 98 .